Gwybodaeth i fyfyrwyr

Dylen ni i gyd allu cael mynediad at addysg, boed yn yr ysgol, y coleg, neu’r brifysgol, ond mae tystiolaeth yn awgrymu nad yw hyn bob amser yn hawdd i’r rhai sy’n byw â’r hyn a allai fod yn symptomau endometriosis.  

Yr oedran y mae’r rhan fwyaf o bobl yn dechrau’r ysgol uwchradd, sef 11 oed, yw’r oedran mae’r mislif yn aml yn dechrau hefyd. Mae tystiolaeth yn awgrymu bod symptomau endometriosis, sef poen mislif difrifol fel arfer, yn dechrau yn ystod y glasoed ac yn aml yn gysylltiedig â’r mislif.  

Mewn rhai pobl, y symptom cyntaf ac amlycaf o endometriosis yw poen mislif difrifol. Gall poen mislif difrifol ei gwneud yn anodd cysgu, canolbwyntio, a gwneud gweithgareddau bob dydd, gan gynnwys cymdeithasu gyda ffrindiau a theulu. Weithiau, yn ogystal â’r poen mislif difrifol, gellir profi gwaedu mislif trwm a chlotiau. Mae’r symptomau yma’n gallu ei gwneud hi’n anodd mynd i’r ysgol neu’r coleg, a chanolbwyntio yn y dosbarth, os yw’r symptomau o ganlyniad i endometriosis ai peidio.

Efallai y bydd rhai pobl yn sylwi eu bod nhw’n profi problemau wrth fynd i’r tŷ bach (wrin ac ymgarthu) o gwmpas eu mislif, neu eu bod nhw’n mynd yn flinedig iawn. Mae symptomau fel hyn hefyd yn gallu bod yn gysylltiedig ag endometriosis weithiau.  Os yw hyn yn swnio fel chi, mae’n bwysig iawn siarad â meddyg. Efallai y byddwch chi am ofyn i aelod o’r teulu, gwarcheidwad, neu ffrind am gefnogaeth yn ystod unrhyw apwyntiad.  

Mae gan tua un ym mhob deg o ferched ym Mhrydain endometriosis, ac efallai y bydd eich meddyg yn amau bod gennych chi endometriosis hefyd. Efallai y byddan nhw’n trefnu ymchwiliadau pellach, neu’n eich cynghori am ffyrdd o reoli eich symptomau.  

Mae hefyd yn bwysig eich bod chi neu aelod o’ch teulu neu’ch gwarcheidwad yn dweud wrth eich ysgol am effaith eich symptomau ar eich addysg a’ch llesiant. Gallai hynny olygu siarad gyda’ch tiwtor dosbarth neu’r pennaeth gofal bugeiliol. 

Efallai y byddwch chi’n teimlo embaras yn dweud wrth eich ysgol neu goleg fod eich symptomau mislif yn achosi i chi gael trafferth yn y dosbarth, ond mae’n bwysig bod yn onest.  Bydd hyn yn helpu eich ysgol neu goleg i weithio gyda chi i ddod o hyd i ffyrdd o’ch galluogi chi i reoli eich astudiaethau.

Dyma rai pethau a allai eich helpu i reoli problemau mislif ac endometriosis yn yr ysgol:

  • Mynediad at gynnyrch mislif – os yw eich mislif yn drwm iawn, a’ch bod mewn ysgol a gynhelir gan awdurdod lleol yng Nghymru, dylai fod dewis o gynnyrch mislif ar gael am ddim. Mae rhai ysgolion yn eu cadw mewn ardaloedd bugeiliol mewn peiriant dosbarthu. Bydd ysgolion eraill yn eu cadw yn y tai bach. Weithiau, efallai y bydd angen i chi ofyn i aelod o staff eu cael nhw i chi. Os ydych chi’n meddwl eich bod chi’n debygol o brofi gwaedu trwm y diwrnod hwnnw, a’ch bod yn gwybod nad oes cynnyrch mislif yn y tai bach, mae’n well gofyn i’r staff sy’n gofalu am y cynnyrch ymlaen llaw, rhag ofn i chi gael eich dal allan.
  • Newid dillad – os ydych chi’n debygol o gael adegau yn yr ysgol lle bydd eich mislif yn gollwng drwy eich dillad, efallai y byddai’n werth cadw pâr sbâr o nicyrs yn y bag, rhag ofn. Dylai fod gan eich ysgol wisg sbâr hefyd rhag ofn ar gyfer achosion argyfwng, felly peidiwch â bod ofn gofyn. Efallai na fydd angen i chi ddefnyddio’r nicyrs sbâr, ond byddwch yn teimlo’n well gan wybod eu bod nhw yno.
  • Pas tŷ bach – mae rhai ysgolion yn disgwyl i ddisgyblion ddangos pas tŷ bach os ydyn nhw’n meddwl y bydd angen iddyn nhw fynd i’r tŷ bach yn ystod gwersi. Os yw eich ysgol chi’n gwneud hyn, efallai y byddai’n syniad da gwneud cais am un ymlaen llaw, sy’n nodi’n glir bod eich mislif, symptomau cysylltiedig, neu endometriosis yn gallu bod yn anodd ei reoli, er enghraifft does dim modd ei ragweld, mae’n boenus, neu’n cynnwys gwaedu trwm. Gallai hyn olygu bod angen i chi allu cyrraedd y tŷ bach yn gyflym ac ar wahanol amseroedd yn ystod y dydd. Efallai na fydd angen i chi ddefnyddio’r pas tŷ bach, ond byddwch yn teimlo’n well gan wybod ei fod gennych chi.
  • Cefnogaeth a dealltwriaeth gan eich athrawon – o 2022 ymlaen, mae iechyd a lles mislif, a chyflyrau iechyd mislif fel endometriosis, ar restr cwricwlwm i Gymru ysgolion uwchradd fel un o’r pethau y dylai athrawon wybod amdanyn nhw. Efallai y bydd pynciau am iechyd, lles, Addysg Cydberthynas a Rhywioldeb, sy’n cynnwys addysg mislif, yn cael eu dysgu gan aelod penodol o staff neu nyrs ysgol, felly efallai y byddai’n well mynd atyn nhw os ydych chi’n cael trafferth neu os oes gennych gwestiynau am eich symptomau. Efallai y byddwch am ofyn iddyn nhw roi gwybod i’ch athrawon eraill am y problemau rydych chi’n eu cael, fel eu bod nhw’n ymwybodol efallai bydd adegau pan fydd pethau’n anodd i chi neu pan na allwch chi gymryd rhan. Gallai siarad gyda’ch athrawon hefyd eich helpu i ddatrys gyda’ch gilydd sut gallwch chi gymryd rhan pan fyddwch yn profi symptomau.    

Mae rhai myfyrwyr sydd â mislif trwm neu boenus a symptomau eraill o endometriosis yn teimlo bod ymarfer corff yn gallu eu helpu, ac mae eraill yn teimlo bod y symptomau yma’n ei gwneud hi’n anoddach gwneud addysg gorfforol. I’r rhai sy’n teimlo ei fod yn anoddach, gall llythyr o gartref neu gymorth gan aelod o staff ei gwneud hi’n haws egluro i eraill beth allwch chi ac na allwch chi ei wneud yn ystod addysg gorfforol.  

Os ydych chi yn yr ysgol neu’r coleg, dyma rai o’r pethau a allai eich helpu i reoli poen mislif difrifol ac endometriosis posib:

  • Cymryd meddyginiaeth – weithiau bydd angen i fyfyrwyr sydd â phoen mislif difrifol a symptomau endometriosis posib neu sicr eraill gymryd meddyginiaeth lladd poen neu feddyginiaethau eraill i’w helpu i reoli eu symptomau yn yr ysgol neu’r coleg. Os ydy hyn yn wir i chi, mae’n bwysig rhoi gwybod i’ch athrawon neu’ch tiwtoriaid beth rydych chi’n ei gymryd a pha mor aml. Os ydych chi’n cymryd meddyginiaeth bresgripsiwn, mae’n debygol y bydd eich ysgol am ei chadw’n ddiogel, a bydd angen i chi ofyn amdani ar yr adegau priodol. Os oes angen i chi gymryd meddyginiaethau dros y cownter fel parasetamol, ond nad oes gennych chi rai, dylech drafod eich anghenion gyda nyrs yr ysgol neu ganolfan feddygol y coleg.
  • Cadw i fyny gyda’r ysgol, y coleg, a gwaith cartref – weithiau, hyd yn oed pan fydd teulu, ffrindiau ac athrawon yn deall eich anawsterau, gall poen mislif difrifol a symptomau posib eraill o endometriosis ei gwneud hi’n anodd mynd i’r ysgol neu’r coleg Mae hyn yn gallu golygu bod perygl y byddwch chi’n cwympo tu ôl i bethau gyda’ch gwaith.  
  • Mae’n bwysig iawn eich bod chi (neu aelod o’ch teulu, gwarcheidwad neu ofalwyr) yn cael trafodaethau parhaus gyda’r ysgol neu’r coleg am ffyrdd o reoli eich llwyth gwaith, fel nad ydych chi dan anfantais oherwydd eich iechyd. Efallai y bydd angen mwy o amser i wneud gwaith cartref arnoch chi, neu eich bod chi’n gwneud rhywfaint o’ch gwaith o gartref ar y diwrnodau mae eich symptomau’n wael iawn. Weithiau, gall ysgolion ddarparu tiwtora ychwanegol ar ôl ysgol pan fyddwch chi’n teimlo’n well er mwyn i chi ddal i fyny, un ai gydag athro neu ‘gyfaill’. 
  • Gofyn am ‘addasiadau rhesymol’. Mesurau neu gamau yw’r rhain y mae’r ysgol, y coleg neu’r brifysgol yn eu cymryd i helpu myfyrwyr anabl i gymryd rhan mewn addysg ar yr un sail â’r myfyrwyr nad ydyn nhw’n anabl.  Mae’n ofynnol yn gyfreithiol bod darparwyr addysg yn ceisio gwneud addasiadau rhesymol i fyfyrwyr anabl sy’n gofyn amdanyn nhw. Bydd ysgolion hefyd yn ceisio darparu ar gyfer anghenion pobl sydd â symptomau ond nad ydyn nhw’n disgrifio eu hunain yn anabl.
  • Gallai addasiadau rhesymol gynnwys pethau fel newid cynllun yr ystafell ddosbarth er mwyn i’ch desg chi fod yn agosach at y drws, rhag ofn y bydd angen i chi fynd i’r tŷ bach ar frys, rhoi cymorth ychwanegol rhag ofn y bydd angen i chi ddal i fyny ar waith rydych chi wedi’i golli, neu addasu’r cwricwlwm fel nad oes gennych chi gymaint o dasgau i’w gwneud os ydych chi’n absennol yn aml. Bydd addasiadau rhesymol yn unigryw i bawb, felly mae’n bwysig eich bod chi, eich rhiant, gwarcheidwad neu ffrind yn gallu cymryd amser i siarad gyda’ch tiwtoriaid am eich anghenion, a dod o hyd i ffyrdd ymlaen gyda’ch gilydd fel nad ydych chi’n methu allan ar addysg.
  • Nodyn gan y Meddyg – weithiau bydd eich ysgol neu goleg yn gofyn i chi am nodyn gan eich meddyg i gadarnhau sut mae eich symptomau’n effeithio arnoch chi. Os yw eich symptomau’n golygu bod angen mwy o amser arnoch chi i gwblhau tasgau neu eich arholiadau, gallwch ddefnyddio nodyn gan y meddyg i gefnogi’r cais yma.  
  • Ystyriaeth arbennig neu ‘amgylchiadau esgusodol’ – weithiau gall y rhain gael eu hystyried pan fydd gan fyfyriwr broblem iechyd neu nam hirdymor, neu’n profi salwch, anaf, neu ddigwyddiad arall dros dro sydd y tu allan i’w rheolaeth ar adeg arholiad neu asesiad ffurfiol. Mae’r trefniadau yma’n aml yn wahanol rhwng byrddau arholi a sefydliadau addysg, felly mae’n bwysig gofyn am gyngor gan eich ysgol, coleg, neu brifysgol.  
  • Rhoi gwybodaeth i’ch athrawon neu eich tiwtoriaid – efallai y byddwch chi’n dymuno awgrymu wrth eich ysgol bod aelodau staff yn ystyried gwneud y Cwrs Hyfforddi SPINN (Nid yw poen mislif yn normal) er mwyn eu helpu i nodi a chefnogi myfyrwyr â phoen mislif difrifol a allai fod yn endometriosis.  

Yr oedran y mae’r rhan fwyaf o bobl yn dechrau’r ysgol uwchradd, sef 11 oed, yw’r oedran mae’r mislif yn aml yn dechrau hefyd. Mae tystiolaeth yn awgrymu bod symptomau endometriosis, sef poen mislif difrifol fel arfer, yn dechrau yn ystod y glasoed ac yn aml yn gysylltiedig â’r mislif.  

Mewn rhai pobl, y symptom cyntaf ac amlycaf o endometriosis yw poen mislif difrifol. Gall poen mislif difrifol ei gwneud yn anodd cysgu, canolbwyntio, a gwneud gweithgareddau bob dydd, gan gynnwys cymdeithasu gyda ffrindiau a theulu. Weithiau, yn ogystal â’r poen mislif difrifol, gellir profi gwaedu mislif trwm a chlotiau. Mae’r symptomau yma’n gallu ei gwneud hi’n anodd mynd i’r ysgol neu’r coleg, a chanolbwyntio yn y dosbarth, os yw’r symptomau o ganlyniad i endometriosis ai peidio.

Efallai y bydd rhai pobl yn sylwi eu bod nhw’n profi problemau wrth fynd i’r tŷ bach (wrin ac ymgarthu) o gwmpas eu mislif, neu eu bod nhw’n mynd yn flinedig iawn. Mae symptomau fel hyn hefyd yn gallu bod yn gysylltiedig ag endometriosis weithiau.  Os yw hyn yn swnio fel chi, mae’n bwysig iawn siarad â meddyg. Efallai y byddwch chi am ofyn i aelod o’r teulu, gwarcheidwad, neu ffrind am gefnogaeth yn ystod unrhyw apwyntiad.  

Mae gan tua un ym mhob deg o ferched ym Mhrydain endometriosis, ac efallai y bydd eich meddyg yn amau bod gennych chi endometriosis hefyd. Efallai y byddan nhw’n trefnu ymchwiliadau pellach, neu’n eich cynghori am ffyrdd o reoli eich symptomau.  

Mae hefyd yn bwysig eich bod chi neu aelod o’ch teulu neu’ch gwarcheidwad yn dweud wrth eich ysgol am effaith eich symptomau ar eich addysg a’ch llesiant. Gallai hynny olygu siarad gyda’ch tiwtor dosbarth neu’r pennaeth gofal bugeiliol. 

Efallai y byddwch chi’n teimlo embaras yn dweud wrth eich ysgol neu goleg fod eich symptomau mislif yn achosi i chi gael trafferth yn y dosbarth, ond mae’n bwysig bod yn onest.  Bydd hyn yn helpu eich ysgol neu goleg i weithio gyda chi i ddod o hyd i ffyrdd o’ch galluogi chi i reoli eich astudiaethau.

Dyma rai pethau a allai eich helpu i reoli problemau mislif ac endometriosis yn yr ysgol:

  • Mynediad at gynnyrch mislif – os yw eich mislif yn drwm iawn, a’ch bod mewn ysgol a gynhelir gan awdurdod lleol yng Nghymru, dylai fod dewis o gynnyrch mislif ar gael am ddim. Mae rhai ysgolion yn eu cadw mewn ardaloedd bugeiliol mewn peiriant dosbarthu. Bydd ysgolion eraill yn eu cadw yn y tai bach. Weithiau, efallai y bydd angen i chi ofyn i aelod o staff eu cael nhw i chi. Os ydych chi’n meddwl eich bod chi’n debygol o brofi gwaedu trwm y diwrnod hwnnw, a’ch bod yn gwybod nad oes cynnyrch mislif yn y tai bach, mae’n well gofyn i’r staff sy’n gofalu am y cynnyrch ymlaen llaw, rhag ofn i chi gael eich dal allan.
  • Newid dillad – os ydych chi’n debygol o gael adegau yn yr ysgol lle bydd eich mislif yn gollwng drwy eich dillad, efallai y byddai’n werth cadw pâr sbâr o nicyrs yn y bag, rhag ofn. Dylai fod gan eich ysgol wisg sbâr hefyd rhag ofn ar gyfer achosion argyfwng, felly peidiwch â bod ofn gofyn. Efallai na fydd angen i chi ddefnyddio’r nicyrs sbâr, ond byddwch yn teimlo’n well gan wybod eu bod nhw yno.
  • Pas tŷ bach – mae rhai ysgolion yn disgwyl i ddisgyblion ddangos pas tŷ bach os ydyn nhw’n meddwl y bydd angen iddyn nhw fynd i’r tŷ bach yn ystod gwersi. Os yw eich ysgol chi’n gwneud hyn, efallai y byddai’n syniad da gwneud cais am un ymlaen llaw, sy’n nodi’n glir bod eich mislif, symptomau cysylltiedig, neu endometriosis yn gallu bod yn anodd ei reoli, er enghraifft does dim modd ei ragweld, mae’n boenus, neu’n cynnwys gwaedu trwm. Gallai hyn olygu bod angen i chi allu cyrraedd y tŷ bach yn gyflym ac ar wahanol amseroedd yn ystod y dydd. Efallai na fydd angen i chi ddefnyddio’r pas tŷ bach, ond byddwch yn teimlo’n well gan wybod ei fod gennych chi.
  • Cefnogaeth a dealltwriaeth gan eich athrawon – o 2022 ymlaen, mae iechyd a lles mislif, a chyflyrau iechyd mislif fel endometriosis, ar restr cwricwlwm i Gymru ysgolion uwchradd fel un o’r pethau y dylai athrawon wybod amdanyn nhw. Efallai y bydd pynciau am iechyd, lles, Addysg Cydberthynas a Rhywioldeb, sy’n cynnwys addysg mislif, yn cael eu dysgu gan aelod penodol o staff neu nyrs ysgol, felly efallai y byddai’n well mynd atyn nhw os ydych chi’n cael trafferth neu os oes gennych gwestiynau am eich symptomau. Efallai y byddwch am ofyn iddyn nhw roi gwybod i’ch athrawon eraill am y problemau rydych chi’n eu cael, fel eu bod nhw’n ymwybodol efallai bydd adegau pan fydd pethau’n anodd i chi neu pan na allwch chi gymryd rhan. Gallai siarad gyda’ch athrawon hefyd eich helpu i ddatrys gyda’ch gilydd sut gallwch chi gymryd rhan pan fyddwch yn profi symptomau.    

Mae rhai myfyrwyr sydd â mislif trwm neu boenus a symptomau eraill o endometriosis yn teimlo bod ymarfer corff yn gallu eu helpu, ac mae eraill yn teimlo bod y symptomau yma’n ei gwneud hi’n anoddach gwneud addysg gorfforol. I’r rhai sy’n teimlo ei fod yn anoddach, gall llythyr o gartref neu gymorth gan aelod o staff ei gwneud hi’n haws egluro i eraill beth allwch chi ac na allwch chi ei wneud yn ystod addysg gorfforol.  

Os ydych chi yn yr ysgol neu’r coleg, dyma rai o’r pethau a allai eich helpu i reoli poen mislif difrifol ac endometriosis posib:

  • Cymryd meddyginiaeth – weithiau bydd angen i fyfyrwyr sydd â phoen mislif difrifol a symptomau endometriosis posib neu sicr eraill gymryd meddyginiaeth lladd poen neu feddyginiaethau eraill i’w helpu i reoli eu symptomau yn yr ysgol neu’r coleg. Os ydy hyn yn wir i chi, mae’n bwysig rhoi gwybod i’ch athrawon neu’ch tiwtoriaid beth rydych chi’n ei gymryd a pha mor aml. Os ydych chi’n cymryd meddyginiaeth bresgripsiwn, mae’n debygol y bydd eich ysgol am ei chadw’n ddiogel, a bydd angen i chi ofyn amdani ar yr adegau priodol. Os oes angen i chi gymryd meddyginiaethau dros y cownter fel parasetamol, ond nad oes gennych chi rai, dylech drafod eich anghenion gyda nyrs yr ysgol neu ganolfan feddygol y coleg.
  • Cadw i fyny gyda’r ysgol, y coleg, a gwaith cartref – weithiau, hyd yn oed pan fydd teulu, ffrindiau ac athrawon yn deall eich anawsterau, gall poen mislif difrifol a symptomau posib eraill o endometriosis ei gwneud hi’n anodd mynd i’r ysgol neu’r coleg Mae hyn yn gallu golygu bod perygl y byddwch chi’n cwympo tu ôl i bethau gyda’ch gwaith.  
  • Mae’n bwysig iawn eich bod chi (neu aelod o’ch teulu, gwarcheidwad neu ofalwyr) yn cael trafodaethau parhaus gyda’r ysgol neu’r coleg am ffyrdd o reoli eich llwyth gwaith, fel nad ydych chi dan anfantais oherwydd eich iechyd. Efallai y bydd angen mwy o amser i wneud gwaith cartref arnoch chi, neu eich bod chi’n gwneud rhywfaint o’ch gwaith o gartref ar y diwrnodau mae eich symptomau’n wael iawn. Weithiau, gall ysgolion ddarparu tiwtora ychwanegol ar ôl ysgol pan fyddwch chi’n teimlo’n well er mwyn i chi ddal i fyny, un ai gydag athro neu ‘gyfaill’. 
  • Gofyn am ‘addasiadau rhesymol’. Mesurau neu gamau yw’r rhain y mae’r ysgol, y coleg neu’r brifysgol yn eu cymryd i helpu myfyrwyr anabl i gymryd rhan mewn addysg ar yr un sail â’r myfyrwyr nad ydyn nhw’n anabl.  Mae’n ofynnol yn gyfreithiol bod darparwyr addysg yn ceisio gwneud addasiadau rhesymol i fyfyrwyr anabl sy’n gofyn amdanyn nhw. Bydd ysgolion hefyd yn ceisio darparu ar gyfer anghenion pobl sydd â symptomau ond nad ydyn nhw’n disgrifio eu hunain yn anabl.
  • Gallai addasiadau rhesymol gynnwys pethau fel newid cynllun yr ystafell ddosbarth er mwyn i’ch desg chi fod yn agosach at y drws, rhag ofn y bydd angen i chi fynd i’r tŷ bach ar frys, rhoi cymorth ychwanegol rhag ofn y bydd angen i chi ddal i fyny ar waith rydych chi wedi’i golli, neu addasu’r cwricwlwm fel nad oes gennych chi gymaint o dasgau i’w gwneud os ydych chi’n absennol yn aml. Bydd addasiadau rhesymol yn unigryw i bawb, felly mae’n bwysig eich bod chi, eich rhiant, gwarcheidwad neu ffrind yn gallu cymryd amser i siarad gyda’ch tiwtoriaid am eich anghenion, a dod o hyd i ffyrdd ymlaen gyda’ch gilydd fel nad ydych chi’n methu allan ar addysg.
  • Nodyn gan y Meddyg – weithiau bydd eich ysgol neu goleg yn gofyn i chi am nodyn gan eich meddyg i gadarnhau sut mae eich symptomau’n effeithio arnoch chi. Os yw eich symptomau’n golygu bod angen mwy o amser arnoch chi i gwblhau tasgau neu eich arholiadau, gallwch ddefnyddio nodyn gan y meddyg i gefnogi’r cais yma.  
  • Ystyriaeth arbennig neu ‘amgylchiadau esgusodol’ – weithiau gall y rhain gael eu hystyried pan fydd gan fyfyriwr broblem iechyd neu nam hirdymor, neu’n profi salwch, anaf, neu ddigwyddiad arall dros dro sydd y tu allan i’w rheolaeth ar adeg arholiad neu asesiad ffurfiol. Mae’r trefniadau yma’n aml yn wahanol rhwng byrddau arholi a sefydliadau addysg, felly mae’n bwysig gofyn am gyngor gan eich ysgol, coleg, neu brifysgol.  
  • Rhoi gwybodaeth i’ch athrawon neu eich tiwtoriaid – efallai y byddwch chi’n dymuno awgrymu wrth eich ysgol bod aelodau staff yn ystyried gwneud y Cwrs Hyfforddi SPINN (Nid yw poen mislif yn normal) er mwyn eu helpu i nodi a chefnogi myfyrwyr â phoen mislif difrifol a allai fod yn endometriosis.